Instrumenty, głosy i zespoły

Zanim zapytamy, jaka jest melodia albo tempo utworu, zwykle pytamy: kto to wykonuje? Fortepian, skrzypce, chór, orkiestra? Wszystko to razem nazywamy obsadą wykonawczą. Obsada to instrumenty i głosy, które wykonują utwór, i sposób, w jaki łączą się w zespoły.

Podstawa programowa wymaga, żeby uczeń nazywał instrumenty muzyczne, głosy ludzkie i rodzaje zespołów. Ma je też rozpoznawać na dwa sposoby: ze słuchu, w nagraniach, i z wyglądu, na zdjęciach i rycinach. Dlatego przy każdym instrumencie są tu dwie wskazówki: po czym go poznać, gdy słychać, i po czym, gdy widać.

Instrumenty dzielimy na kilka sposobów. Muzycy w orkiestrze mówią o dętych, smyczkowych, perkusyjnych. Badacze instrumentów pytają, co właściwie drga i wytwarza dźwięk. Oba podziały są opisane w rozdziale I. Potem idziemy grupami, tak jak w programie: dęte drewniane, dęte blaszane, organy i instrumenty miechowe, smyczkowe, szarpane i uderzane, perkusyjne, elektryczne i elektroniczne. Na końcu głos ludzki i zespoły, od duetu po orkiestrę symfoniczną.

Barwa instrumentów i głosów to jeden z elementów dzieła muzycznego, kolorystyka. Opisuje ją kompendium Elementy dzieła muzycznego. Rozdziały o grupach instrumentów mają ramki „Instrumenty w epokach” z odnośnikami do kompendiów o kolejnych epokach.

Każdy instrument ma źródło dźwięku: coś, co drga. Może to być struna, słup powietrza w rurze, napięta skóra albo sprężysty kawałek drewna czy metalu. Mieczysław Drobner, autor polskiego podręcznika instrumentoznawstwa, nazywa tę drgającą część wibratorem. Według niej dzieli instrumenty na grupy.

1.1Podział według źródła dźwięku

Najczęściej używa się systematyki, którą w 1914 roku ogłosili dwaj niemieccy badacze, Erich Moritz von Hornbostel i Curt Sachs. Mają w niej swoje miejsce instrumenty z całego świata, także ludowe i bardzo stare.

• Idiofony (instrumenty samobrzmiące): drga sam materiał instrumentu, sprężyste drewno albo metal. Ksylofon, dzwonki, trójkąt, talerze, kastaniety.
• Membranofony: drga napięta błona, czyli membrana. Kotły, werbel, bęben wielki, tamburyn.
• Chordofony: drga napięta struna. Skrzypce, harfa, gitara, fortepian, klawesyn.
• Aerofony: drga powietrze. Flet, obój, klarnet, trąbka, organy.
• Elektrofony: dźwięk wytwarza prąd elektryczny, a słyszymy go z głośnika. Teremin, fale Martenota, syntezator. Tej grupy w pierwszej wersji z 1914 roku nie było, bo takich instrumentów jeszcze nie znano. Pełny opis elektrofonów jako piątej klasy zawiera wersja poprawiona w 2011 roku przez muzea instrumentów.

1.2Podział orkiestrowy

W orkiestrze i w szkole muzycznej mówimy prościej. Instrumenty dzielimy na dęte (drewniane i blaszane), strunowe (smyczkowe, szarpane, uderzane) i perkusyjne. Osobno wymienia się klawiszowe, choć klawiatura to tylko sposób uruchamiania dźwięku: w organach otwiera dopływ powietrza, w fortepianie podnosi młoteczek, w klawesynie szarpie strunę.

Grupa perkusyjna łączy dwie grupy z poprzedniego podziału: membranofony i idiofony. Wspólne jest to, że w nie się uderza. Drobner zwraca uwagę, że do perkusyjnych nie należą idiofony, w które się dmucha, czyli instrumenty z metalowymi języczkami, jak akordeon.

Te dwa podziały nie zawsze się pokrywają i to bywa mylące:

• Flet poprzeczny robi się dziś najczęściej z metalu, a należy do instrumentów dętych drewnianych. O grupie decyduje sposób wzbudzania dźwięku i dawny materiał, a nie dzisiejszy.
• Saksofon jest z metalu, a też należy do drewnianych, bo ma stroik jak klarnet.
• Fortepian to instrument klawiszowy i zarazem strunowy uderzany. Klawesyn to strunowy szarpany.
• Akordeon i fisharmonia: dźwięk daje drgający metalowy języczek, a powietrze tylko go pobudza. Drobner zalicza je dlatego do idiofonów. W systematyce Hornbostela i Sachsa stoją wśród aerofonów, jak inne instrumenty z języczkiem przelotowym.

W instrumentach dętych drewnianych źródłem dźwięku jest słup powietrza wewnątrz rury. Grający wprawia go w drganie na dwa sposoby. We flecie kieruje strumień powietrza na ostrą krawędź otworu, tak jak gdy dmuchamy w szyjkę butelki. W pozostałych instrumentach drga stroik, cienka płytka z trzciny.

Wysokość dźwięku zmienia się przez skracanie słupa powietrza. Na rurze są otwory boczne, które grający zamyka palcami albo klapami. Gdy otworzy otwór bliżej ustnika, drga krótszy słup powietrza i dźwięk jest wyższy.

• Stroik pojedynczy: jedna płytka trzciny przymocowana do dzioba (ustnika). Klarnet, saksofon.
• Stroik podwójny: dwie płytki trzciny, między którymi grający wdmuchuje powietrze. Obój, rożek angielski, fagot, kontrafagot.
• Bez stroika, z krawędzią otworu (instrumenty wargowe): flet poprzeczny, flet piccolo, flet prosty.

2.1Flety

Flet poprzeczny (wł. flauto) trzyma się poziomo, w bok od ust. Ma jasne, czyste brzmienie i jest bardzo ruchliwy, łatwo gra szybkie przebiegi. Dziś zwykle jest srebrny albo z innego metalu. Solo fletu otwiera Preludium do „Popołudnia fauna” Debussy’ego posłuchaj, a w Piotrusiu i wilku Prokofiewa flet gra ptaszka. posłuchaj

Flet piccolo (wł. ottavino) to mały flet. Brzmi o oktawę wyżej, niż jest zapisany. Ma najwyższe dźwięki w orkiestrze, ostre i przenikliwe. Słychać go dobrze w marszu Johna Philipa Sousy The Stars and Stripes Forever. posłuchaj

Flet prosty (blokowy) trzyma się pionowo, przed sobą. Powietrze trafia na krawędź przez dziób, więc łatwo wydobyć dźwięk. Brzmi łagodnie. Na nim wielu z nas zaczynało w szkole. W renesansie i baroku budowano całe rodziny fletów prostych, od małych po basowe.

2.2Obój i rożek angielski

Obój (wł. oboe) ma stroik podwójny i barwę nosową, śpiewną i wyrazistą. Przed koncertem obój podaje dźwięk a¹, do którego stroi się cała orkiestra. Temat łabędzi w Jeziorze łabędzim Czajkowskiego śpiewa obój posłuchaj, a w Piotrusiu i wilku kaczka.

Rożek angielski (wł. corno inglese) to większy, niższy obój. Ma stroik na wygiętej metalowej rurce i gruszkowate zakończenie. Brzmi ciemniej i smutniej. Znane solo rożka jest w części II IX Symfonii Dvořáka „Z Nowego Świata”. posłuchaj

2.3Klarnet

Klarnet (wł. clarinetto) ma stroik pojedynczy. Ma dużą skalę i duże możliwości dynamiczne, od ledwie słyszalnego piano po mocne forte. Nisko brzmi ciemno i miękko (ten rejestr nazywa się chalumeau), wyżej jasno i ciepło. Zwykle jest zbudowany „w stroju B” i brzmi o sekundę wielką niżej, niż jest zapisany. Glissando klarnetu otwiera Błękitną rapsodię Gershwina posłuchaj, a w Piotrusiu i wilku klarnet gra kota.

2.4Fagot i kontrafagot

Fagot (wł. fagotto) to najniższy z podstawowych instrumentów drewnianych i bas tej grupy. Ma długą rurę złożoną na pół, więc jest wysoki jak człowiek. Stroik podwójny osadzony jest na wygiętej metalowej rurce. W niskim rejestrze brzmi gęsto, w staccato bywa zabawny. W Uczniu czarnoksiężnika Dukasa fagoty grają motyw miotły, która nosi wodę. posłuchaj W Piotrusiu i wilku fagot to dziadek.

Kontrafagot brzmi o oktawę niżej od fagotu. To najniższy instrument dęty drewniany w orkiestrze.

2.5Saksofon

Saksofon zbudował belgijski konstruktor Adolphe Sax w latach 40. XIX wieku, a w 1846 roku opatentował go w Paryżu. Ma metalowy korpus, ale stroik pojedynczy, jak klarnet, i otwory zamykane klapami, dlatego należy do drewnianych. Brzmi metalicznie, czasem nosowo, i bardzo elastycznie. Saksofony mają różne rozmiary: sopranowy, altowy, tenorowy, barytonowy. W orkiestrze symfonicznej pojawia się rzadko. Długie solo saksofonu altowego jest w Starym zamku z Obrazków z wystawy Musorgskiego w instrumentacji Ravela. posłuchaj Saksofon stał się za to podstawą jazzu i orkiestr dętych.

2.6Jak rozpoznać

• Ze słuchu. Flet: jasny, czysty, trochę „dmuchany” dźwięk. Obój: nosowy, wyrazisty, przebija się przez orkiestrę. Klarnet: okrągły i gładki, nisko ciemny. Fagot: niski, trochę chrapliwy, w staccato żartobliwy. Saksofon: śpiewny, metaliczny, często z wibracją.
• Z wyglądu. Flet trzyma się w bok, pozostałe przed sobą. Obój jest cienki i prosty, z wąskim zakończeniem. Klarnet ma czarny korpus, dziób z jednym stroikiem i rozszerzoną czarę. Fagot jest długi, z cienką wygiętą rurką przy ustach. Saksofon jest metalowy i zwykle wygięty jak fajka.

Instrumenty dęte blaszane robi się z metalu, zwykle z mosiądzu. Dźwięk powstaje inaczej niż w drewnianych: drgają wargi grającego, przyciśnięte do metalowego ustnika. Ustnik ma kształt kociołka (trąbka, puzon) albo lejka (waltornia, tuba). Drgające wargi wprawiają w drganie słup powietrza w długiej, zwiniętej rurze, która kończy się rozszerzoną czarą głosową.

Na rurze o stałej długości można zagrać tylko kilka dźwięków. To dźwięki naturalne (alikwoty): grający wydobywa je, silniej napinając wargi i mocniej dmuchając, czyli przez przedęcie. Tak grały dawne trąbki sygnałowe i rogi myśliwskie. Żeby grać wszystkie dźwięki skali, potrzebny jest sposób na wydłużanie rury:

• Wentyle po naciśnięciu włączają do obiegu dodatkowe kawałki rury. Trąbka i waltornia mają zwykle trzy albo cztery wentyle, tłokowe albo obrotowe, tuba nawet pięć.
• Suwak puzonu to ruchoma część rury w kształcie litery U. Grający wysuwa go na jedną z siedmiu pozycji; każda kolejna obniża dźwięk o półton. Suwak pozwala też płynnie „przejechać” z dźwięku na dźwięk (glissando).

3.1Trąbka

Trąbka (wł. tromba) ma płytki ustnik w kształcie kociołka i trzy wentyle. Najwyższa z blaszanych, brzmi jasno, metalicznie i donośnie, w górze przenikliwie. Często gra fanfary i sygnały. Solo trąbki otwiera Promenadę z Obrazków z wystawy Musorgskiego w instrumentacji Ravela. posłuchaj Trąbka może grać z tłumikiem wkładanym do czary: wtedy brzmi ciszej i nosowo.

3.2Waltornia (róg)

Waltornia (róg, wł. corno) ma lejkowaty ustnik, rurę zwiniętą w koło i szeroką czarę. Rura ma kilka metrów: Drobner podaje ok. 3,65 m. Grający trzyma prawą dłoń w czarze. Waltornia brzmi miękko, szlachetnie i ciepło i dobrze łączy się z instrumentami drewnianymi, dlatego gra też w kwintecie dętym. Jej barwę słychać w I Koncercie waltorniowym Richarda Straussa posłuchaj i w Dylu Sowizdrzale tego samego kompozytora. W Piotrusiu i wilku trzy waltornie grają wilka.

3.3Puzon

Puzon (wł. trombone) poznasz po suwaku. Ma ustnik kociołkowy, większy niż w trąbce. Brzmi potężnie i poważnie, a w cichych miejscach uroczyście. W Requiem Mozarta, w części Tuba mirum, puzon gra solo razem z basem. posłuchaj Puzony słychać też w Cwałowaniu Walkirii Wagnera.

3.4Tuba

Tuba to największy i najniższy instrument dęty blaszany, bas całej grupy. Ma głęboki ustnik w kształcie lejka i trzy do pięciu wentyli. Grający trzyma ją pionowo, czarą do góry. W Bydle z Obrazków z wystawy Ravel dał tubie powolną, ciężką melodię: tak skrzypi wóz ciągnięty przez woły. posłuchaj

Cała sekcja blaszana razem brzmi bardzo mocno, jak w Marsie z Planet Gustava Holsta.

3.5Jak rozpoznać

• Ze słuchu. Trąbka: jasna, błyszcząca, sygnałowa. Waltornia: miękka, okrągła, jakby z oddali. Puzon: mocny, pełny, potrafi płynnie zjechać w dół. Tuba: bardzo nisko, ciężko, dźwięki raczej krótkie.
• Z wyglądu. Trąbka jest mała, trzyma się ją poziomo, ma trzy wentyle w jednym rzędzie. Waltornia ma rurę zwiniętą w koło i czarę skierowaną do tyłu, w dłoni muzyka. Puzon ma suwak zamiast wentyli. Tuba jest największa, czara skierowana do góry.

W programie te instrumenty nazywają się dętymi klawiszowymi i miechowymi. Łączą klawiaturę z urządzeniem, które dostarcza powietrze: miechem. Powietrze trafia do piszczałek (organy) albo do metalowych języczków (fisharmonia, akordeon, bandoneon).

4.1Organy

Organy (wł. organo) nazywa się królem instrumentów. To największy instrument muzyczny. Składa się z trzech części:

• Piszczałki. Każda wydaje jeden dźwięk. Najmniejsze mają kilka centymetrów, największe dochodzą do ok. 10 metrów. Piszczałki wargowe działają jak flet: powietrze rozcina się na krawędzi. W piszczałkach języczkowych drga metalowy języczek. Komplet piszczałek o jednakowej barwie, po jednej na każdy klawisz, to głos organowy (np. pryncypał, głosy fletowe, smyczkowe). Duże organy mają kilkadziesiąt głosów.
• Miechy i wiatrownice. Miechy, dziś poruszane silnikiem elektrycznym, dawniej przez pomocnika zwanego kalikantem, tłoczą powietrze. Wiatrownice rozdzielają je do piszczałek.
• Kontuar (stół gry): klawiatury ręczne, czyli manuały (od jednej do pięciu, ułożone schodkowo), klawiatura nożna, czyli pedał, i przyciski rejestrów, którymi organista włącza i wyłącza głosy. Ruch klawisza do piszczałki przenosi traktura: mechaniczna, pneumatyczna albo elektryczna.

Widoczna, ozdobna przednia część organów, z rzędami piszczałek, to prospekt. Głosy oznacza się w stopach: głos 8’ brzmi tak, jak zapisano, 4’ o oktawę wyżej, 16’ o oktawę niżej. Organista może więc łączyć barwy jak cała orkiestra. Słynne organy w Polsce są m.in. w Oliwie, Leżajsku i Kamieniu Pomorskim. Najbardziej znany utwór organowy to Toccata i fuga d-moll BWV 565 Bacha. posłuchaj

Dawniej budowano też małe organy: pozytyw do małych kościołów i przenośny portatyw.

4.2Fisharmonia

Fisharmonia (harmonium) przypomina małe organy, ale nie ma piszczałek. Dźwięk dają metalowe języczki przelotowe, drgające w szczelinie. Powietrze tłoczą miechy, które grający porusza stopami, naciskając pedały. Fisharmonia stała w domach i w małych kościołach zamiast organów.

4.3Akordeon i bandoneon

Akordeon trzyma się na piersi. Między dwiema skrzynkami jest miech z fałdowanego materiału, który muzyk rozciąga i ściska. Powietrze pobudza metalowe języczki przelotowe. Akordeon ma dwie klawiatury: melodyczną (po prawej, klawisze jak w fortepianie albo guziki) i basową (po lewej, guziki). Przyciski basowe włączają pojedyncze dźwięki basu albo gotowe akordy. Akordeon zastąpi małą orkiestrę: gra melodię, bas i akompaniament. Polscy akordeoniści grają też muzykę Bacha. posłuchaj

Bandoneon to krewny akordeonu, kwadratowy, z guzikami po obu stronach, bez klawiatury fortepianowej. Zbudował go w połowie lat 40. XIX wieku Heinrich Band z Krefeld w Niemczech, stąd nazwa. Stał się głównym instrumentem argentyńskiego tanga. Wirtuozem bandoneonu był Astor Piazzolla, autor Libertanga. posłuchaj

4.4Jak rozpoznać

• Ze słuchu. Organy: dźwięk trwa równo, dopóki klawisz jest wciśnięty, nie zanika jak w fortepianie; bywa ogromny, z bardzo niskim basem z pedału, i rozbrzmiewa w kościele. Akordeon i bandoneon: brzmienie „oddychające”, z wyraźnym akcentem przy zmianie kierunku miecha. Fisharmonia: łagodniejsza i cichsza od organów, trochę nosowa.
• Z wyglądu. Organy: rzędy piszczałek w prospekcie i stół gry z kilkoma klawiaturami. Akordeon: miech między dwiema skrzynkami, z jednej strony klawiatura, z drugiej guziki. Bandoneon: kwadratowy, z guzikami po obu stronach. Fisharmonia: mebel podobny do pianina, z pedałami do pompowania powietrza.

W instrumentach smyczkowych drga struna, a grający pobudza ją, pocierając smyczkiem. Smyczek to drewniany pręt (drzewce) z napiętym włosiem z końskiego ogona. Włosie naciera się kalafonią, żeby lepiej „chwytało” strunę. Napięcie włosia reguluje śrubka w żabce, części trzymanej w dłoni. Struna sama brzmi cicho. Dźwięk wzmacnia drewniane pudło, które działa jak rezonator.

W orkiestrze grają cztery instrumenty tej rodziny. Mają podobną budowę i różnią się wielkością: im większy instrument, tym niżej brzmi.

• Skrzypce (wł. violino): najmniejsze (ok. 60 cm) i najwyższe, o jasnym, błyszczącym brzmieniu. Cztery struny strojone kwintami: g, d¹, a¹, e². Trzyma się je pod brodą, na lewym ramieniu. posłuchaj
• Altówka (wł. viola): nieco większa od skrzypiec (ok. 65 cm), brzmi głębiej, ciemniej i trochę matowo. Struny c, g, d¹, a¹. Zapisuje się ją w kluczu altowym. Solową partię altówki napisał Hector Berlioz w symfonii Harold w Italii. posłuchaj
• Wiolonczela (wł. violoncello): duża (ok. 1,2 m), muzyk gra na siedząco, trzymając ją między kolanami i opierając na nóżce. Ma ciepłe, śpiewne brzmienie, porównywane z głosem ludzkim. Struny C, G, d, a, o oktawę niżej niż altówka. Bach napisał sześć suit na wiolonczelę solo posłuchaj, a Saint-Saëns w Karnawale zwierząt dał jej melodię Łabędzia. posłuchaj
• Kontrabas (wł. contrabbasso): największy (ok. 2 m) i najniższy. Kontrabasista stoi albo siedzi na wysokim stołku. Struny strojone kwartami: E₁, A₁, D, G. Brzmi o oktawę niżej, niż jest zapisany. Najczęściej gra bas, bardzo charakterystyczne jest dla niego pizzicato. W Karnawale zwierząt ciężki kontrabas gra słonia, który tańczy walca. posłuchaj

5.1Budowa

Pudło rezonansowe ma płytę wierzchnią ze świerku i płytę spodnią oraz boczki z jaworu. Boki pudła są wcięte w kształt litery C, żeby smyczek nie zahaczał o pudło. W płycie wierzchniej są dwa otwory w kształcie litery f, zwane efami. Między nimi stoi podstawek, na którym opierają się struny. Wewnątrz pudła są ukryte dwie ważne części: dusza, mały świerkowy słupek, który przenosi drgania z płyty wierzchniej na spodnią, i belka basowa, listewka przyklejona pod płytą wierzchnią. Struny biegną od strunnika nad gryfem (podstrunnicą) do kołków w główce zakończonej ślimakiem.

Instrumenty smyczkowe budują lutnicy, a ich sztuka to lutnictwo. Najsłynniejsi lutnicy pracowali w XVII i XVIII wieku we włoskiej Cremonie: rodziny Amatich i Guarnerich oraz Antonio Stradivari, uczeń Nicolò Amatiego. W Krakowie działała w tym czasie rodzina lutników Grobliczów. Lutnik suszy drewno naturalnie przez wiele lat, zanim zacznie z niego budować.

5.2Sposoby gry

• Arco (wł. łuk, smyczek): gra smyczkiem, zwykły sposób. Może być legato, gdy dźwięki płynnie się łączą, albo krótkie i oderwane.
• Pizzicato: szarpanie struny palcem. Brzmi krótko, sucho, jak kapanie.
• Tremolo: bardzo szybkie powtarzanie dźwięku krótkimi ruchami smyczka. Daje drżące, napięte brzmienie.
• Flażolet: lekkie dotknięcie struny palcem, bez dociskania do gryfu. Brzmi wysoko, cicho i szkliście, jak gwizd.
• Gra z tłumikiem (wł. con sordino): grzebyk nałożony na podstawek tłumi drgania. Dźwięk staje się cichy, matowy, „za mgłą”.
• Col legno: uderzanie w strunę drzewcem smyczka. Daje suchy, stukający dźwięk.
• Dwudźwięki i akordy: smyczek pociera dwie sąsiednie struny naraz.

Wszystkie cztery instrumenty razem tworzą kwintet smyczkowy orkiestry: pierwsze i drugie skrzypce, altówki, wiolonczele, kontrabasy. Bez instrumentów dętych grają jako orkiestra smyczkowa (rozdział X).

5.3Jak rozpoznać

• Ze słuchu. Dźwięk smyczkowy można przedłużać i płynnie zmieniać jego głośność, a melodia często śpiewa jak głos. Skrzypce: wysoko, jasno, często wirtuozowsko. Altówka: podobnie, ale niżej i ciemniej. Wiolonczela: ciepły, śpiewny środek i niski rejestr. Kontrabas: najniższe dźwięki, często pizzicato.
• Z wyglądu. Wszystkie cztery wyglądają podobnie, różnią się wielkością i sposobem trzymania. Skrzypce i altówka: pod brodą (altówka jest trochę większa). Wiolonczela: między kolanami siedzącego muzyka. Kontrabas: wyższy od człowieka, gra się na stojąco albo na wysokim stołku.

Strunę można też szarpnąć albo w nią uderzyć. Struna szarpnięta brzmi najgłośniej na początku, a potem stopniowo cichnie. Tego dźwięku nie da się już wzmocnić ani przedłużyć, jak na skrzypcach. Szarpie się palcem, paznokciem albo plektronem (piórkiem). W fortepianie w strunę uderza młoteczek.

6.1Harfa

Harfa (wł. arpa) to instrument o ramie w kształcie trójkąta. Struny biegną od pudła rezonansowego do górnej, wygiętej ramy. Współczesna harfa koncertowa ma 46 albo 47 strun (polskie podręczniki podają 46, producenci budują zwykle 47) i siedem pedałów, po jednym dla każdej nazwy dźwięku: c, d, e, f, g, a, h. Każdy pedał ma trzy położenia, więc może podwyższyć wszystkie struny jednej nazwy o półton albo o cały ton. Ten mechanizm podwójnego działania zbudował w 1810 roku Sébastien Érard w Paryżu. Dzięki niemu na harfie gra się we wszystkich tonacjach.

Harfistka siedzi, a instrument opiera o prawe ramię. Typowe dla harfy są arpeggia (rozłożone akordy) i glissando, przesunięcie palców po wszystkich strunach. Brzmienie jest perliste, delikatne, kojarzy się z wodą i światłem. Koncert harfowy B-dur napisał Georg Friedrich Haendel. posłuchaj

6.2Gitara, lutnia, mandolina

Gitara ma płaskie pudło w kształcie ósemki z okrągłym otworem i długi gryf podzielony metalowymi progami. Gitara klasyczna ma sześć strun: E, A, d, g, h, e¹. Zapisuje się ją o oktawę wyżej, niż brzmi. Gitarzysta szarpie struny palcami prawej ręki. Słynny koncert na gitarę i orkiestrę to Concierto de Aranjuez Joaquína Rodriga. posłuchaj

Lutnia ma głębokie pudło w kształcie połówki gruszki, okrągły otwór z rzeźbioną rozetą i główkę odgiętą do tyłu. Struny są zwykle podwójne (chóry). W renesansie była najpopularniejszym instrumentem domowym: grała solo i akompaniowała śpiewowi. Bach pisał dla niej suity. posłuchaj

Mandolina jest mała, z wypukłym pudłem jak lutnia. Ma osiem strun w czterech parach, strojonych jak skrzypce (g, d¹, a¹, e²). Gra się na niej piórkiem, a długie dźwięki zastępuje szybkie tremolo. Koncerty na mandolinę pisał Antonio Vivaldi.

6.3Klawesyn

Klawesyn (wł. cembalo) to dawny instrument klawiszowy o strunach szarpanych. Po naciśnięciu klawisza podnosi się skoczek, drewniana listewka z piórkiem, które szarpie strunę. Siła naciśnięcia klawisza nie zmienia głośności dźwięku. Barwę i głośność zmieniają rejestry, a większe klawesyny mają dwie klawiatury (manuały). Brzmienie jest jasne, srebrzyste, z wyraźnym „cyknięciem” na początku. W baroku klawesyn grał basso continuo i był instrumentem solowym, np. w sonatach Domenica Scarlattiego. posłuchaj Mniejsze odmiany to wirginał i szpinet.

6.4Klawikord

Klawikord to mały instrument w kształcie skrzynki. Na końcu klawisza jest tangent, wąska metalowa listewka, która uderza w strunę i dociska ją, dopóki klawisz jest wciśnięty. Klawikord brzmi bardzo cicho, ale pozwala grać głośniej i ciszej. Służył do ćwiczenia i do grania w domu. Drobner zalicza go do strunowych uderzanych.

6.5Fortepian i pianino

Fortepian (wł. pianoforte) zbudował we Florencji Bartolomeo Cristofori. Pierwszy instrument miał gotowy już w 1700 roku i nazwał go „klawesynem, który gra cicho i głośno” (gravicembalo col piano e forte). Po naciśnięciu klawisza obity filcem młoteczek uderza w strunę i od razu od niej odskakuje, a tłumik podnosi się znad struny. Gdy puścimy klawisz, tłumik opada i dźwięk gaśnie. Im mocniej uderzymy, tym głośniej zabrzmi, stąd nazwa: piano i forte.

Struny fortepianu napina się na żeliwnej ramie. Prawy pedał podnosi wszystkie tłumiki, więc dźwięki wybrzmiewają dalej i mieszają się. Lewy pedał przesuwa mechanizm tak, że młoteczek uderza w mniej strun, i dźwięk staje się cichszy i bardziej matowy. Niektóre fortepiany mają trzeci, środkowy pedał. Skala fortepianu sięga od A₂ do c⁵ i jest jedną z największych wśród instrumentów. posłuchaj

Fortepian ma poziomo ułożone struny i kształt skrzydła. Pianino ma struny ułożone pionowo, więc zajmuje mniej miejsca. Stoi w domach i w salach szkolnych.

Cymbały też mają struny uderzane: rozpięte nad płaskim pudłem, uderza się je dwiema pałeczkami, bez klawiatury. Cymbały należą do polskich instrumentów ludowych i będą omówione na osobnej stronie.

6.6Jak rozpoznać

• Ze słuchu. Każdy dźwięk zaczyna się wyraźnie i potem cichnie. Harfa: perliste glissanda i rozłożone akordy. Gitara: ciepła, miękka, z akordami. Lutnia: cicha i delikatna. Mandolina: wysoka, z szybkim tremolo. Klawesyn: jasny, srebrzysty, każdy dźwięk tak samo głośny. Fortepian: pełny, śpiewny, z płynnie zmienianą dynamiką.
• Z wyglądu. Harfa: wysoka trójkątna rama z wieloma strunami. Gitara: pudło jak ósemka, płaskie plecy. Lutnia i mandolina: pudło jak połówka gruszki; lutnia ma główkę odgiętą do tyłu. Klawesyn: kształt podobny do fortepianu, często malowany, czasem z dwiema klawiaturami. Fortepian: skrzydło z podnoszoną klapą, pianino: wysoka skrzynia przy ścianie.

W instrumenty perkusyjne się uderza: pałką, pałeczkami, młotkiem, dłonią albo jednym talerzem o drugi. Drga w nich napięta membrana (membranofony) albo sprężysty materiał, drewno lub metal (idiofony). Perkusja podkreśla rytm, dodaje barw i efektów. Podstawa programowa i program dzielą ją według tego, czy można zagrać określony dźwięk.

7.1O określonej wysokości dźwięku

Na tych instrumentach gra się konkretne dźwięki, a na większości także melodie.

• Kotły (wł. timpani): wielkie miedziane kotły przykryte membraną. To jedyny membranofon o określonej wysokości. Kotlista stroi każdy kocioł, zmieniając napięcie membrany: dawniej śrubami wokół krawędzi, dziś zwykle pedałem, co pozwala przestroić kocioł w trakcie gry. Kotły pedałowe zbudowano ok. 1830 roku. Od dawna używa się ich co najmniej parami. Gra się dwiema pałkami z filcowymi główkami; typowe jest tremolo, szybkie uderzenia na przemian, podobne do grzmotu. Kotły grają solo w części II IX Symfonii Beethovena. posłuchaj
• Ksylofon: drewniane sztabki (np. z palisandru) ułożone jak klawiatura fortepianu, uderzane twardymi pałeczkami. Brzmi sucho, krótko i twardo, jak stukanie kości. W Skamielinach z Karnawału zwierząt Saint-Saëns użył go, by przedstawić stukające szkielety. posłuchaj
• Marimba: większa i niższa krewna ksylofonu. Pod drewnianymi sztabkami ma metalowe rury rezonansowe, dlatego brzmi łagodniej, ciepło i dłużej.
• Wibrafon: sztabki metalowe i rury rezonansowe. W rurach obracają się klapki napędzane małym silnikiem elektrycznym, dlatego dźwięk faluje (wibruje). Pedał przykłada tłumiki do sztabek. Wibrafon jest bardzo popularny w jazzie.
• Dzwonki (niem. Glockenspiel): stalowe sztabki uderzane twardymi pałeczkami. Brzmią wysoko i dźwięcznie, o oktawę wyżej, niż je zapisano.
• Czelesta (wł. celesta): dzwonki z klawiaturą, zamknięte w skrzyni podobnej do małego pianina. Młoteczki uderzają w stalowe płytki z rezonatorami. Zbudował ją Auguste Mustel w Paryżu w 1886 roku. Brzmi delikatnie i bajkowo, jak dzwoneczki. Czajkowski użył jej w Tańcu Wieszczki Cukrowej z baletu Dziadek do orzechów. posłuchaj Czelestą zaczyna się też „Temat Hedwigi” Johna Williamsa z filmów o Harrym Potterze.
• Dzwony rurowe: metalowe rury zawieszone na ramie, uderzane młotkiem. W orkiestrze zastępują dzwony kościelne.

7.2O nieokreślonej wysokości dźwięku

Na nich nie zagramy melodii. Służą do rytmu i do efektów barwnych.

• Werbel (mały bęben): pod dolną membraną ma rozpięte metalowe sprężyny albo struny, które drgają razem z nią. Dlatego dźwięk jest ostry, szeleszczący, trochę metaliczny. Gra się dwiema pałeczkami. W Bolerze Ravela werbel powtarza ten sam rytm przez cały utwór. posłuchaj
• Bęben wielki: największy bęben, z dwiema membranami. Brzmi nisko, głucho i potężnie.
• Talerze: dwie wypukłe tarcze z brązu uderzane o siebie albo pojedynczy talerz uderzany pałeczką. Dają ostry, długo wybrzmiewający szum.
• Trójkąt: stalowy pręt wygięty w trójkąt, uderzany metalową pałeczką. Brzmi bardzo wysoko i dźwięcznie i przebija się przez całą orkiestrę. Do Europy przyszedł w XVIII wieku z turecką muzyką janczarską. Franz Liszt dał mu tak ważną rolę w I Koncercie fortepianowym Es-dur, że utwór zyskał przezwisko „koncertu na trójkąt”. posłuchaj
• Tamburyn: mały bębenek z jedną membraną, z metalowymi talerzykami w drewnianej obręczy. Uderza się w niego dłonią albo nim potrząsa.
• Kastaniety: dwie drewniane muszelki, które klekoczą o siebie. Pochodzą z Hiszpanii, w orkiestrze używa się kastanietów osadzonych na rączce.
• Gong i tam-tam: wielkie metalowe tarcze zawieszone na ramie, uderzane pałką obciągniętą filcem. Tam-tam jest większy, wypukły w środku i brzmi nisko, groźnie i bardzo długo. Gong ma płaską tarczę z zagiętym brzegiem i brzmi wyżej. W orkiestrze nazwy te bywają mylone.

Perkusję orkiestry przedstawia ostatnia wariacja Przewodnika młodego człowieka po orkiestrze Brittena: kotły, bęben wielki, talerze, tamburyn, trójkąt, werbel, ksylofon, kastaniety, tam-tam i inne. posłuchaj

7.3Jak rozpoznać

• Ze słuchu. Najpierw zapytaj: czy słychać konkretne dźwięki, melodię? Jeśli tak, to kotły, ksylofon, wibrafon, dzwonki, czelesta albo dzwony. Drewno (ksylofon) brzmi krótko i sucho, metal (dzwonki, czelesta, wibrafon) długo i dźwięcznie. Jeśli tylko rytm i szum, to werbel (szeleszczący), bęben wielki (głuchy grzmot), talerze (syczący błysk), trójkąt (wysoki dzwoneczek), tam-tam (długi, groźny huk).
• Z wyglądu. Kotły to wielkie miedziane misy na nóżkach. Ksylofon i wibrafon wyglądają jak klawiatura ze sztabek; wibrafon ma metalowe sztabki i długie rury pod spodem. Czelesta wygląda jak małe pianino. Werbel to niski bęben z pałeczkami, bęben wielki stoi na boku.

W XX wieku pojawiły się instrumenty, w których ważną rolę gra prąd elektryczny. Dzielimy je na dwie grupy.

8.1Elektromechaniczne (elektryczne)

Dźwięk zaczyna się od ruchu mechanicznego: drga struna albo kręci się metalowe koło. Ten ruch zamienia się na drgania prądu, które wzmacniacz i głośnik zamieniają z powrotem na dźwięk.

• Gitara elektryczna ma stalowe struny, a pod nimi przetworniki, małe elektromagnesy. Drgająca struna wytwarza w nich zmienny prąd, który kablem płynie do wzmacniacza. Bez wzmacniacza gitara elektryczna gra bardzo cicho. Jej krewna to gitara basowa, strojona jak kontrabas.
• Organy Hammonda opatentował w 1934 roku Amerykanin Laurens Hammond. Silnik obraca w nich zestaw metalowych kół tonowych z ząbkami; każde koło przy elektromagnesie wytwarza prąd o innej częstotliwości. Mają dwa manuały i pedał, jak organy, a barwę zmienia się suwakami. Stały się ważnym instrumentem jazzu.

8.2Elektroniczne

Tu od początku nic nie drga mechanicznie. Dźwięk powstaje w obwodach elektronicznych, a dziś także w komputerze, i słyszymy go z głośnika.

• Teremin zbudował w 1920 roku rosyjski fizyk Lew Termen (Leon Theremin). Na tereminie gra się bez dotykania. Instrument ma dwie metalowe anteny: zbliżając i oddalając dłonie, muzyk zmienia wysokość i głośność dźwięku. Teremin brzmi śpiewnie, trochę jak głos, z płynnymi przejściami między dźwiękami. Często tworzył „kosmiczny” nastrój w muzyce filmowej, np. u Bernarda Herrmanna w filmie Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia. posłuchaj
• Fale Martenota zbudował w 1928 roku francuski wynalazca Maurice Martenot. Mają klawiaturę i dają śpiewny, falujący dźwięk. Olivier Messiaen dał im ważną partię w Symfonii Turangalîla.
• Syntezator wytwarza i przetwarza dźwięk elektronicznie. Pozwala tworzyć zupełnie nowe barwy, zmieniając kształt fali dźwiękowej, i naśladować inne instrumenty. Syntezatory Roberta Mooga z lat 60. XX wieku miały zwykłą klawiaturę, więc łatwo było na nich grać. Pierwsze syntezatory zajmowały całe szafy, dziś mieszczą się w małej klawiaturze albo w komputerze. Syntezator słychać w muzyce Vangelisa do filmu Rydwany ognia. posłuchaj

Więcej o muzyce elektronicznej, taśmie i studiu nagraniowym jest w kompendium Muzyka XX wieku.

8.3Jak rozpoznać

• Ze słuchu. Gitara elektryczna: dźwięk struny, ale głośny, często zniekształcony albo z pogłosem. Organy Hammonda: ciepłe, „buczące” akordy, często z drżeniem. Teremin: płynący, wyjący głos bez wyraźnych początków dźwięków. Syntezator: barwy, których nie ma żaden tradycyjny instrument, albo ich elektroniczne naśladowanie.
• Z wyglądu. Teremin: skrzynka z dwiema antenami, muzyk gra w powietrzu. Syntezator: klawiatura z wieloma pokrętłami i kablami. Organy Hammonda: dwa manuały w drewnianej obudowie, z pedałem. Gitara elektryczna: płaski, pełny korpus bez otworu, kabel do wzmacniacza.

Głos to instrument, który każdy nosi w sobie. Powstaje dzięki trzem częściom ciała. Płuca, oskrzela i tchawica dostarczają powietrze. W krtani są fałdy (struny) głosowe, które drgają i wytwarzają dźwięk. Jama gardła, nosa i ust działa jak pudło rezonansowe: wzmacnia dźwięk i nadaje mu barwę. Śpiewak łączy dźwięk ze słowami, a dobry oddech nigdy nie przerywa słowa w połowie.

9.1Rodzaje głosów

Głosy dzielimy według skali (od najniższego do najwyższego dźwięku, jaki ktoś zaśpiewa) i według barwy. Większość dorosłych ma skalę mniej więcej dwóch oktaw.

Mężczyzna, który śpiewa wysoko, w skali altu, falsetem, to kontratenor. W kościołach renesansu i baroku kobiety zwykle nie śpiewały w chórach (wyjątkiem były klasztory żeńskie). Najwyższe partie śpiewali chłopcy, mężczyźni falsetem i kastraci.

9.2Głosy dziecięce

Dzieci śpiewają wysoko, w skali sopranu albo altu. Głos chłopca przed przejściem głosu (mutacją), czysty i jasny, to sopran chłopięcy (dyskant). Po mutacji chłopcy śpiewają tenorem, barytonem albo basem. Znane chóry chłopięce to Wiedeńscy Chłopcy Śpiewacy (Wiener Sängerknaben) i Poznańskie Słowiki. posłuchaj

9.3Śpiew solowy i chóralny

Śpiew solowy wykonuje jedna osoba, często z towarzyszeniem fortepianu (pieśń) albo orkiestry (aria w operze). Chór to zespół wielu śpiewaków, od kilkunastu do kilkudziesięciu, a w wielkich dziełach nawet ponad stu. Każdą partię śpiewa wiele osób naraz.

• Chór mieszany: głosy żeńskie i męskie. Najczęściej czterogłosowy: soprany, alty, tenory, basy (w skrócie S, A, T, B). Każdą grupę można jeszcze podzielić, np. na soprany I i II.
• Chór jednorodny: tylko głosy żeńskie, tylko męskie albo tylko dziecięce (np. chór chłopięcy). W Confutatis z Requiem Mozarta na przemian śpiewa chór męski i żeński. posłuchaj
• Śpiew a cappella (wł. „jak w kaplicy”): śpiew bez instrumentów. Nazwa przypomina chóry kościelne, które dawniej śpiewały bez akompaniamentu. Przykład: Sicut cervus Palestriny. posłuchaj
• Chór z orkiestrą: oratoria, msze, pasje, opery. W IX Symfonii Beethovena chór i soliści śpiewają w finale Odę do radości, a w Mesjaszu Haendla chór śpiewa „Hallelujah”. posłuchaj

Kilku śpiewaków, z których każdy śpiewa swoją partię sam, tworzy zespół wokalny (duet, tercet, kwartet wokalny). W operze takie zespoły nazywa się ansamblami.

9.4Jak rozpoznać

• Solista czy chór? Jeden głos ma wyraźną, osobistą barwę i drobne wahania. Chór brzmi pełniej i szerzej, nawet gdy śpiewa cicho.
• Głos żeński czy męski? Zwykle słychać to od razu po barwie. Uwaga na kontratenora i chłopców: śpiewają wysoko, ale barwa jest inna niż u kobiety.
• Wysoki, średni czy niski? Posłuchaj, gdzie głos czuje się najswobodniej. Sopran i tenor błyszczą w górze, alt i bas brzmią najpiękniej nisko, mezzosopran i baryton są pośrodku.
• Z instrumentami czy a cappella? Posłuchaj, czy pod głosami gra fortepian, organy albo orkiestra.

Gdy gra więcej niż jedna osoba, powstaje zespół. Zespoły dzielimy według liczby wykonawców i według tego, czy każdy gra (śpiewa) swoją partię sam, czy w grupie.

10.1Zespoły kameralne

Muzyka kameralna (wł. camera, komnata) jest przeznaczona do mniejszych sal i dla niewielkich zespołów, od dwóch do dziewięciu wykonawców. Każdy gra własną partię, nie ma dyrygenta. Muzycy porozumiewają się spojrzeniem, oddechem i ruchem. Johann Wolfgang Goethe w liście z 1829 roku porównał kwartet smyczkowy do rozmowy czterech rozsądnych ludzi.

duet (duo)

2 wykonawców, np. skrzypce i fortepian w sonacie skrzypcowej. posłuchaj

trio

3; najczęściej trio fortepianowe: skrzypce, wiolonczela, fortepian. posłuchaj Trio smyczkowe: skrzypce, altówka, wiolonczela.

kwartet

4; najważniejszy jest kwartet smyczkowy: I skrzypce, II skrzypce, altówka, wiolonczela. Kwartet fortepianowy: skrzypce, altówka, wiolonczela, fortepian. posłuchaj

kwintet

5; kwintet dęty: flet, obój, klarnet, fagot i waltornia, jedyny instrument blaszany, który łagodnie łączy się z drewnem. posłuchaj Kwintet fortepianowy: kwartet smyczkowy i fortepian, np. Roberta Schumanna albo Juliusza Zarębskiego. posłuchaj Kwintet klarnetowy: klarnet i kwartet smyczkowy.

sekstet

6 wykonawców.

septet

7.

oktet

8; np. Oktet F-dur Schuberta na klarnet, róg, fagot, dwoje skrzypiec, altówkę, wiolonczelę i kontrabas. posłuchaj Mendelssohn napisał oktet na podwójny kwartet smyczkowy.

nonet

9; największy zespół kameralny, zwykle łączący instrumenty dęte i smyczkowe.

10.2Orkiestry

W orkiestrze tę samą partię gra często kilku muzyków, np. kilkunastu pierwszych skrzypków. Większym zespołem kieruje dyrygent. Każdy muzyk ma przed sobą tylko swoją partię (głos orkiestrowy), a dyrygent czyta partyturę, w której są zapisane wszystkie partie, jedna pod drugą.

• Orkiestra kameralna: mała orkiestra, często smyczki z kilkoma instrumentami dętymi; gra muzykę barokową, klasyczną i współczesną.
• Orkiestra smyczkowa: wyłącznie instrumenty smyczkowe: I i II skrzypce, altówki, wiolonczele i kontrabasy. Brzmi jednolicie, a dynamikę może zmieniać od najcichszego pianissimo po fortissimo. posłuchaj
• Orkiestra dęta: instrumenty dęte drewniane i blaszane oraz perkusja. Wywodzi się z muzyki wojskowej. Orkiestra wojskowa (marszowa) ma przewagę blachy i perkusji; orkiestra dęta koncertowa (symfoniczna) ma bogatszy skład, z fletami, obojami, klarnetami i saksofonami. Marsze Johna Philipa Sousy pisane były dla orkiestry dętej. posłuchaj
• Orkiestra symfoniczna: smyczki, instrumenty dęte drewniane i blaszane oraz perkusja. Ukształtowała się w klasycyzmie i liczyła wtedy ok. 40 muzyków. W romantyzmie rozrosła się do 60, 70 i więcej, doszły harfy, czelesta, nowe instrumenty dęte i perkusyjne. posłuchaj
• Big band: duży zespół jazzowy z sekcjami saksofonów, trąbek i puzonów oraz sekcją rytmiczną (fortepian, gitara, kontrabas, perkusja). Rozkwitł w latach 30. XX wieku, w erze swingu. posłuchaj

10.3Budowa i rozmieszczenie orkiestry symfonicznej

Orkiestra dzieli się na cztery sekcje (grupy). Smyczki to jej fundament, ok. dwóch trzecich wszystkich muzyków. Siedzą z przodu, najbliżej dyrygenta. Za nimi, pośrodku, siedzą instrumenty dęte drewniane. Dalej blaszane, a na samym końcu kotły i pozostała perkusja. To ustawienie ma sens: trąbki czy kotły są tak głośne, że z przodu zagłuszyłyby kilkadziesiąt skrzypiec.

Najczęściej spotyka się dziś ustawienie amerykańskie: instrumenty wyższe po lewej stronie dyrygenta (I i II skrzypce), niższe po prawej (wiolonczele, za nimi kontrabasy). W ustawieniu dawniejszym, zwanym europejskim albo niemieckim, II skrzypce siedzą po prawej, naprzeciwko I skrzypiec. Pierwszy skrzypek, siedzący najbliżej dyrygenta, to koncertmistrz.

Dyrygent kieruje orkiestrą: podaje tempo i wspólny puls, dba o równowagę głośności między sekcjami i decyduje, jak wykonać utwór (interpretacja). Do XIX wieku orkiestrą kierował zwykle koncertmistrz albo kompozytor przy instrumencie klawiszowym. Dyrygenci używają cienkiej pałeczki, batuty, od pierwszej połowy XIX wieku. Wcześniej takt wybijano np. zwiniętym papierem albo długą laską. Jean-Baptiste Lully, kompozytor na dworze Ludwika XIV, zranił się taką laską w stopę; z zakażenia tej rany zmarł w 1687 roku.

Wszystkie sekcje orkiestry symfonicznej słychać w V Symfonii Beethovena posłuchaj, a każdą grupę osobno w Przewodniku młodego człowieka po orkiestrze Brittena.

Na sprawdzianie słuchowym nauczyciel puszcza krótki fragment. Nie zgaduj od razu. Zadawaj sobie pytania po kolei, od ogólnych do szczegółowych, a odpowiedź sama się zawęzi.

Pytania po kolei

1. Głos czy instrument? Jeśli słychać słowa albo samogłoski, to głos. Wtedy: jeden śpiewak czy chór? Żeński, męski, dziecięcy?
2. Jeden instrument czy zespół? Ile różnych barw słyszysz? Jedna barwa to solo albo zespół jednorodny (np. orkiestra smyczkowa), wiele barw to orkiestra albo zespół mieszany.
3. Jak powstaje dźwięk? Czy dźwięk można przedłużać i płynnie zmieniać jego głośność (smyczkowe, dęte, głos, organy)? Czy zaczyna się uderzeniem i potem cichnie (fortepian, harfa, gitara, perkusja)?
4. Wysoko czy nisko? Najwyższe: piccolo, flet, skrzypce, trąbka, dzwonki. Najniższe: kontrabas, tuba, kontrafagot, kotły, bęben wielki.
5. Jaka barwa? Jasna czy ciemna, ostra czy miękka, metaliczna czy drewniana, „dmuchana” czy śpiewna?
6. Do której grupy pasuje? Dopiero teraz wybierz instrument z grupy.

11.1Po czym poznać: ściągawka

flet

jasny, czysty, ruchliwy; trochę słychać powietrze

obój

nosowy, wyrazisty, przebija się przez orkiestrę

klarnet

gładki, okrągły; nisko ciemny, wysoko jasny; płynne glissanda

fagot

niski, trochę chrapliwy, w staccato zabawny

saksofon

śpiewny, metaliczny, często z wibracją; jazz

trąbka

jasna, błyszcząca, fanfary i sygnały

waltornia

miękka, okrągła, „z oddali”

puzon

potężny, poważny, płynne zjazdy suwakiem

tuba

bardzo niska, ciężka, okrągła

skrzypce

wysokie, śpiewne albo wirtuozowskie

wiolonczela

ciepła, śpiewna, jak męski głos

kontrabas

najniższy bas, często pizzicato

harfa

perliste arpeggia i glissanda

gitara

szarpane akordy, ciepła i miękka

klawesyn

srebrzysty, każdy dźwięk z „cyknięciem”, bez zmian głośności

fortepian

pełny, od bardzo cicho do bardzo głośno, dźwięk po uderzeniu powoli cichnie

organy

dźwięk trwa równo, bardzo niski bas, pogłos kościoła

akordeon

„oddychające” brzmienie, melodia z akordami

kotły

niskie, określone dźwięki, tremolo jak grzmot

ksylofon

krótkie, suche, twarde stuknięcia w melodii

czelesta

delikatne dzwoneczki, bajkowa

werbel

ostry, szeleszczący rytm

talerze

syczący, długo brzmiący błysk

trójkąt

wysoki, dźwięczny „dzyń”

teremin

płynący, wyjący dźwięk bez wyraźnych początków

11.2Z wyglądu

Na rycinach i zdjęciach patrz najpierw na sposób trzymania i na materiał. Instrument przy ustach to instrument dęty: drewniany, jeśli ma klapy i stroik albo jest fletem, blaszany, jeśli jest z mosiądzu, ma czarę i wentyle lub suwak. Instrument ze strunami i smyczkiem to smyczkowy: rozróżnij go po wielkości. Instrument z klawiaturą sprawdź dokładniej: piszczałki to organy, miech to akordeon, skrzydło to fortepian albo klawesyn. Perkusja ma membrany (bębny, kotły) albo sztabki (ksylofon, dzwonki). W rozdziale XII jest ćwiczenie „Jaki to instrument?” z rysunkami.

Naciśnij „Odtwórz”, posłuchaj i wybierz odpowiedź. Każdy przykład możesz odtworzyć kilka razy. Nic nie gra samo. Kolejność pytań i odpowiedzi zmienia się przy każdym rozpoczęciu.

Ćwiczenia działają tylko na stronie internetowej: instrumenty-muzyka.pages.dev, rozdział XII. Są w nich krótkie fragmenty nagrań do rozpoznawania instrumentów, grup instrumentów, głosów i zespołów oraz rysunki instrumentów do rozpoznawania z wyglądu.

12.1Jaki instrument gra?

Fragmenty kolejnych wariacji z Przewodnika młodego człowieka po orkiestrze Brittena. Każda wariacja zaczyna się od instrumentu, któremu jest poświęcona. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu i gra ok. 20 sekund.

12.2Która to grupa?

Te same i inne fragmenty. Zdecyduj, czy grają instrumenty dęte drewniane, dęte blaszane, smyczkowe, szarpane czy perkusyjne.

12.3Pojedyncze instrumenty z Wikimedia Commons

Nagrania na wolnych licencjach, odtwarzane bezpośrednio z serwera Wikimedia. Autorzy i licencje są w stopce strony.

12.4Głos, chór, zespół

Rozpoznaj głos albo zespół. Przy ariach najpierw gra krótki wstęp orkiestry, poczekaj na śpiewaka.

12.5Jaki to instrument? (z wyglądu)

Rysunki instrumentów z dawnych ilustrowanych słowników (Pearson Scott Foresman, domena publiczna).

Utwory, które warto znać ze słuchu. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Najważniejsze nazwy i pojęcia z lekcji 11–34, w kolejności alfabetycznej.

a cappella

śpiew bez towarzyszenia instrumentów (wł. „jak w kaplicy”)

aerofony

instrumenty, w których drga powietrze (dęte, organy)

akordeon

instrument miechowy z metalowymi języczkami, z klawiaturą melodyczną i basową

alt

najniższy głos żeński; bardzo niski alt to kontralt

altówka

instrument smyczkowy nieco większy od skrzypiec, o ciemniejszej barwie; struny c, g, d¹, a¹

arco

gra smyczkiem

bandoneon

kwadratowy instrument miechowy z guzikami, krewny akordeonu; instrument tanga

baryton

średni głos męski, między tenorem a basem

bas

najniższy głos męski

batuta

pałeczka dyrygenta

bęben wielki

największy bęben, niski, głuchy dźwięk

big band

duży zespół jazzowy: saksofony, trąbki, puzony i sekcja rytmiczna

chordofony

instrumenty, w których drga struna

chór

zespół śpiewaków, w którym każdą partię śpiewa wiele osób; mieszany (S, A, T, B) albo jednorodny (żeński, męski, dziecięcy)

czelesta

instrument klawiszowy, w którym młoteczki uderzają w stalowe płytki; brzmi jak dzwoneczki

duet (duo)

zespół dwóch wykonawców

dyrygent

kieruje orkiestrą lub chórem: tempo, równowaga, interpretacja

dzwonki

stalowe sztabki uderzane pałeczkami, brzmią wysoko

dzwony rurowe

zawieszone metalowe rury uderzane młotkiem

elektrofony

instrumenty, w których dźwięk wytwarza prąd elektryczny

fagot

niski instrument dęty drewniany ze stroikiem podwójnym; bas sekcji drewnianej

fale Martenota

elektroniczny instrument z klawiaturą (1928)

fisharmonia

instrument klawiszowy z metalowymi języczkami; powietrze pompuje się stopami

flażolet

wysoki, szklisty dźwięk uzyskany przez lekkie dotknięcie struny

flet piccolo

mały flet, brzmi o oktawę wyżej niż flet

flet poprzeczny

instrument dęty drewniany trzymany w bok; dźwięk powstaje na krawędzi otworu

flet prosty

flet trzymany pionowo, z dziobem

fortepian

instrument klawiszowy, strunowy uderzany, ze strunami poziomo, w kształcie skrzydła

gitara

instrument szarpany z sześcioma strunami (E, A, d, g, h, e¹) i progami

gitara elektryczna

gitara z przetwornikami i wzmacniaczem

głos organowy

komplet piszczałek o jednakowej barwie

harfa

instrument szarpany o trójkątnej ramie, z siedmioma pedałami

idiofony

instrumenty samobrzmiące, w których drga sam materiał (ksylofon, trójkąt, talerze)

kastaniety

drewniane muszelki uderzające o siebie

klarnet

instrument dęty drewniany ze stroikiem pojedynczym

klawesyn

instrument klawiszowy o strunach szarpanych piórkiem

klawikord

cichy instrument klawiszowy; struny uderza metalowy tangent

koncertmistrz

pierwszy skrzypek orkiestry

kontrabas

największy i najniższy instrument smyczkowy; struny E₁, A₁, D, G

kontrafagot

brzmi o oktawę niżej od fagotu

kontratenor

męski głos śpiewający w skali altu, falsetem

kotły

miedziane kotły z membraną, o określonej wysokości dźwięku, strojone pedałem lub śrubami

ksylofon

drewniane sztabki uderzane pałeczkami

kwartet smyczkowy

I i II skrzypce, altówka, wiolonczela

kwintet dęty

flet, obój, klarnet, fagot, waltornia

kwintet fortepianowy

kwartet smyczkowy i fortepian

lutnia

instrument szarpany o pudle jak połówka gruszki, z odgiętą główką

lutnik

budowniczy instrumentów smyczkowych (i innych strunowych)

mandolina

mały instrument szarpany, cztery pary strun, gra tremolo piórkiem

manuał

klawiatura ręczna organów

marimba

krewna ksylofonu z rurami rezonansowymi, brzmi niżej i łagodniej

membranofony

instrumenty, w których drga napięta membrana (bębny, kotły)

mezzosopran

średni głos żeński, między sopranem a altem

muzyka kameralna

muzyka dla małych zespołów (2–9 wykonawców), każdy gra swoją partię

nonet

zespół dziewięciu wykonawców

obój

instrument dęty drewniany ze stroikiem podwójnym, nosowa barwa; podaje a¹ do strojenia

oktet

zespół ośmiu wykonawców

orkiestra dęta

instrumenty dęte i perkusja; wojskowa (marszowa) albo koncertowa

orkiestra kameralna

mała orkiestra

orkiestra smyczkowa

tylko instrumenty smyczkowe

orkiestra symfoniczna

smyczki, dęte drewniane, dęte blaszane, perkusja; prowadzi ją dyrygent

organy

największy instrument, z piszczałkami, manuałami i pedałem; „król instrumentów”

organy Hammonda

instrument elektromechaniczny z kołami tonowymi

partytura

zapis wszystkich partii utworu jedna pod drugą

pedał

w organach klawiatura nożna; w fortepianie dźwignia nożna (prawy przedłuża, lewy przycisza)

pianino

fortepian ze strunami ułożonymi pionowo

pizzicato

szarpanie struny palcem w instrumentach smyczkowych

prospekt

widoczna, ozdobna przednia część organów

przedęcie

wydobywanie wyższych dźwięków naturalnych silniejszym zadęciem

puzon

instrument dęty blaszany z suwakiem

rejestr

w organach i klawesynie przycisk lub dźwignia włączająca głos; też część skali instrumentu lub głosu

rożek angielski

niższy krewny oboju, ciemna barwa

saksofon

metalowy instrument dęty drewniany ze stroikiem pojedynczym

sekstet, septet

zespoły sześciu i siedmiu wykonawców

skrzypce

najmniejszy i najwyższy instrument smyczkowy; struny g, d¹, a¹, e²

smyczek

drewniany pręt z końskim włosiem, którym pociera się struny

sopran

najwyższy głos żeński; u chłopców sopran chłopięcy (dyskant)

stroik

cienka płytka z trzciny, która drga w instrumentach dętych drewnianych; pojedynczy albo podwójny

suwak

ruchoma część rury puzonu

syntezator

instrument elektroniczny, który wytwarza i przetwarza dźwięk

talerze

dwie wypukłe tarcze z brązu uderzane o siebie

tam-tam

wielki metalowy gong o niskim, długim dźwięku

tamburyn

mały bębenek z blaszkami w obręczy

tenor

najwyższy głos męski

teremin

instrument elektroniczny, na którym gra się bez dotykania, ruchem dłoni przy antenach

tłumik

przyrząd przyciszający i zmieniający barwę (con sordino)

tremolo

szybkie powtarzanie dźwięku

trio fortepianowe

skrzypce, wiolonczela, fortepian

trąbka

najwyższy instrument dęty blaszany, z wentylami

trójkąt

stalowy pręt wygięty w trójkąt, wysoki dźwięk

tuba

największy i najniższy instrument dęty blaszany

waltornia (róg)

instrument dęty blaszany z rurą zwiniętą w koło, lejkowatym ustnikiem i miękką barwą

wentyl

zawór, który włącza dodatkową rurę i obniża dźwięk

werbel

mały bęben ze sprężynami pod dolną membraną

wibrafon

metalowe sztabki z rurami rezonansowymi i obracającymi się klapkami, falujący dźwięk

wiolonczela

duży instrument smyczkowy trzymany między kolanami; struny C, G, d, a

Wybierz odpowiedź. Po kliknięciu zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu wynik.

Quiz działa na stronie internetowej: instrumenty-muzyka.pages.dev, rozdział XV.